Kadim Sembollerden Yapay Zekâya

Bilgisayarların kadim bilgilerin yansımaları olup olmadığını sorduğumuzda iki kolay cevaba sığınabiliriz. İlki romantiktir: Kadim rahipler modern teknolojiyi zaten biliyordu, fakat kanıtlar kayboldu. İkincisi küçümseyicidir: Hesaplama modern elektronikle başladı; daha eskisi yalnızca tarihsel bir meraktır. Her iki cevap da geçmişi düzleştirir.

Daha kullanışlı cevap bir ayrımla başlar. Belgelenmiş tarihsel soy çizgisini, yapısal tekrarı ve şiirsel benzetmeyi birbirine karıştırmamalıyız. Mezopotamyalı muhasebecilerin, Çinli kozmologların veya Helenistik astronomların silikon bilgisayarlar yaptığını gösteren güvenilir bir kanıt yoktur. Fakat insanların hafızayı tekrar tekrar dışarı taşıdığına, gözlemleri sembollere dönüştürdüğüne, döngüleri modellediğine ve kuralları insan zihninden başka bir şeyin uygulayacağı hâle getirdiğine dair güçlü kanıtlar vardır.

Bilgisayarın kavramsal atası bu eski projedir. Makine yenidir; yanıtladığı soru kadimdir: Deneyimi nasıl saklanabilir, paylaşılabilir, denetlenebilir ve dönüştürülebilir bir biçime sokarız?

Bu soruyu Aydın Köksal’ın “bilgisayar” kelimesi üzerinden düşünmek özellikle anlamlıdır. Hürriyet’in daha sonra aktardığı anlatıma göre Köksal, sözcüğü 1969 yılının baharında, bilgisayar gündelik hayata girmeden önce türetmişti. Buradaki değer yalnızca kahramanca bir tarih vermesinde değil, dilsel jestindedir: bilgi, saymak fiiliyle buluşur. Makine, içinde bulunduğu maddeden çok gerçekleştirdiği ilişki üzerinden adlandırılır.

Sembol yalnızca resim değildir. Maddi bir işaret, onun gönderme yaptığı şey ve yorumlama kuralı arasındaki kısa bir uzlaşmadır. Bir çentik hayvanı gösterebilir. Bir düğüm miktarı taşıyabilir. Yazılmış bir isim artık orada olmayan bir insanı koruyabilir. Bir bit iki elektriksel durumdan birini temsil edebilir. Malzeme değişir; işlem tanınabilirliğini korur.

Her dayanıklı sembol en az üç iş yapar. Yok olan bir şeyi temsil eder. Bir ayrımı zaman boyunca korur. Ve bir dönüşümü mümkün kılar: Bu işaretleri say, değerleri karşılaştır, sırayı izle, kaydı güncelle, durumu çıkar.

Bu yüzden semboller zaten birer teknolojidir. Dünyayı dünya olmadan sıkıştırırlar. Bir zihnin başka bir zihne, hatta henüz doğmamış bir geleceğin zihnine, düzenli bir iz bırakmasını sağlarlar. Yazı yüzeye taşınmış hafızadır. Sayı gösterime taşınmış ilişkidir. Algoritma taşınabilir hâle getirilmiş kuraldır.

Bilgisayar bu taşınabilirliği genişletir. İşaretleri yalnızca saklamaz; hiçbir bireyin sürdüremeyeceği bir ölçek ve hızda onlara kurallar uygular. Modern makine, kadim sembolün karşıtı değildir. Kendisini işletmeyi öğrenmiş bir sembol sistemidir.

Erken Mezopotamya yazısına dair etkili bir çerçeve, başlangıcı şiirde veya kraliyet ilanında değil, muhasebede arar. Kil tokenları malları ve miktarları temsil ediyordu. Dayanıklıydılar, taşınabiliyorlardı ve ilgili uzlaşmaları bilen bir topluluk içinde okunabiliyorlardı. Token yalnızca küçük bir nesne değildi; yükümlülükler sistemindeki bir kayıttı.

Fiziksel tokendan tablet üzerine basılmış bir işarete geçiş, sembolün statüsünü değiştirdi. Kayıt artık gönderme yaptığı nesneyi içermek zorunda değildi. Maddi bir iz tahılı, hayvanı, emeği, borcu veya dağıtımı temsil edebiliyordu. İşaret bir nesneye daha az, bilgi uzayındaki bir adrese daha fazla benzemeye başladı.

Bu derin bir hesaplama hareketidir. Dünyanın durumunu, o durumun temsilinden ayırır. Bu ayrım kurulduğunda temsil kopyalanabilir, karşılaştırılabilir, denetlenebilir ve güncellenebilir. Bir şehir, tek bir insanın taşıyamayacağı bir hafızayı koruyabilir. Yönetim, dağıtık bir biliş biçimine dönüşür.

İlk kayıt sistemi modern anlamda ilkel bir elektronik tablo değildi. Daha ilginç bir şeydi: görünmez ilişkileri görünür kılan toplumsal bir makine. Kim kime ne borçlu? Hangi depoda ne kadar var? Hangi dağıtım gerçekleşti? İşaretler, hafızada ve iktidarda kaybolabilecek sorulara cevap veriyordu.

Hafızayı özgürleştiren teknoloji aynı zamanda otoriteyi merkezileştirebilir. Kayıt bir topluluğun koordinasyonunu sağlar; ama kurumların insanları saymasına, yükümlülük toplamasına ve resmî olarak neyin var olduğuna karar vermesine de imkân verir. Başlangıçtan beri semboller hem kolektif zekâ araçları hem de yönetim enstrümanlarıdır.

Bu hikâye tek bir uygarlığa veya tek bir yazı sistemine ait değildir. And Dağları’nda quipu; ipleri, renkleri, konumları ve düğümleri kullanarak bilgi kodluyordu. Sayısal kullanımları belgelenmiştir; sayısal olmayan anlamlarının tamamı ise hâlâ yorumlanmaktadır. Buradaki yöntemsel ders önemlidir: Bilginin işlenmesi için mürekkep, kâğıt veya alfabe gerekmez. Kararlı bir maddi ayrım ve onu okuyabilen bir topluluk yeterlidir.

Quipu, bilgisayar tarihinin kilden silikona uzanan düz bir çizgi olmadığını hatırlatır. Bu tarih, dışsal hafıza pratiklerinden oluşan geniş bir ailedir. Bir ip veri yapısı olabilir. Bir düğüm indeks taşıyabilir. Tekrarlanan uzamsal ilişki, Avrupa anlamında bir cümleye dönüşmeden durum saklayabilir.

Antikythera mekanizması bir sonraki kavramsal adımı atar: Bir modeli hareket ettirir. Bir gemi enkazından çıkarılan ve genel olarak Helenistik döneme tarihlenen bronz aygıt, dişliler ve kadranlar aracılığıyla astronomik döngüleri hesaplayıp gösteriyordu. Gökyüzünü yalnızca anlatmıyor; döngüler arasındaki ilişkileri mekanik oranlarla yürütüyordu.

Ona antik bir bilgisayar demek modern bir benzetmedir, ama boş bir benzetme değildir. Genel amaçlı, programlanabilir bir makine değildi ve yazılım çalıştırmıyordu. Yine de fiziksel yapısı bir gökyüzü teorisini taşıyan özel amaçlı analog bir hesaplayıcıydı. Dişliler, zaman hakkında kurulmuş bir argümandı.

Bilgisayarın yapabildiği en derin işlerden biri budur: Bir ilişkiyi mekanizmaya dönüştürmek. İki döngünün etkileştiğini söylemek yerine, etkileşimin gerçekleştiği bir sistem kurmak. Model çalıştırılabilir hâle gelir. Kozmos, bir kol çevrilerek sorgulanabilir.

I Ching hexagramları ile ikili gösterim arasındaki görsel benzerlik, kuşaklar boyunca güzel açıklamalara ilham verdi. Kırık ve kesintisiz çizgiler iki durumlu sembollere benzer. Altı konum altmış dört bileşim üretir. Buradan hareketle kadim Çin kozmolojisinin modern bilgisayar kodunu zaten içerdiğini söylemek cazip gelir.

Tarihsel kayıt daha kesin ve daha ilginçtir. Leibniz, Çin hexagramlarıyla daha sonraki yazışmalarından önce ikili aritmetiği geliştirmiş, hatta mekanik uygulamalarını düşünmüştü. Joachim Bouvet ile yazışmaları ona güçlü bir felsefi karşılıklılık sundu: Kadim şekiller sıfır ve bir merceğinden okunabilirdi. Bu, I Ching’in modern ikili bilgisayarı doğrudan icat ettiği anlamına gelmez.

Bu ayrım önemlidir; çünkü benzerlik birden fazla yoldan ortaya çıkabilir. Bazen bilgi bir kültürden diğerine taşınır. Bazen farklı kültürler, problem onu kullanışlı kıldığı için aynı soyutlamayı bağımsız biçimde bulur. Bazen eski bir sembol, daha sonraki bir teori ona yeni bir koordinat sistemi verdiğinde yeniden okunabilir hâle gelir.

İkili aritmetik güçlüdür; çünkü iki durum kurallarla birleştirilerek sınırsız karmaşıklıkta örüntüler oluşturabilir. Yin ve yang kozmolojik ve yorumlayıcı bir geleneğe aittir; bitler biçimsel ve mühendislik temelli bir geleneğe. Aynı değillerdir, fakat birbirlerini aydınlatabilirler.

Ders, kadim sembollerin gizlice kaynak kodu taşıdığı değildir. Ders şudur: İnsanlar değişen bir dünyayı anlatmaya çalışırken kutupluluk, sıra, bileşim ve dönüşüme tekrar tekrar başvurur. Makine, özgün anlamı miras almasa bile bu hareketlerin gramerini miras alır.

Belirleyici modern soyutlama, hesaplamayı tek bir maddeden ayırdığımızda ortaya çıkar. Turing makinesi modeli bir bant, sonlu bir sembol alfabesi, iç durumlar ve sistemin okuma-yazma hareketini belirleyen kurallardan oluşur. Model bilinçli olarak sadedir. Amaç fiziksel bilgisayarı taklit etmek değil, hesaplamanın yapısını görünür kılmaktır.

Turing’in katkısı düşünen bir makine inşa etmek değildi. Sonlu bir sembol ve kural kümesinin, yazıldığı maddeden bağımsız olarak yaşayabilen prosedürleri nasıl ifade edebileceğini gösteren evrensel hesaplama aygıtını biçimselleştirmekti.

Bu soyutlamada bir sembol, temsil ettiği şeye benzediği için değerli değildir. Bir kural onu ayırt edebildiği, taşıyabildiği, değiştirebildiği ve başka sembollerle birleştirebildiği için değerlidir. Anlam, biçimsel işlemenin üzerine katman olarak eklenebilir. Makine işaretleri, insan anlamında, neye karşılık geldiklerini anlamadan da işleyebilir.

Evrensel makine fikri daha sonra kalıcı görünen bir sınırı yıkar. Tek bir fiziksel makine, prosedür aynı sembolik ortamda kodlandığı sürece birçok farklı işlemi gerçekleştirebilir. Donanım genel bir sahneye, program ise taşınabilir bir talimat örüntüsüne dönüşür.

Bu uzaklıktan bakıldığında kil tokenından bite giden yol kelimesi kelimesine kesintisiz bir zincir değildir. Kavramsal bir ailedir. Token miktarı dışsallaştırır. Tablet durumu korur. Dişli ilişkiyi yürütür. İkili basit ayrımı kurar. Evrensel makine prosedürü taşınabilir kılar.

Bilgisayar bu nedenle yalnızca daha hızlı hesap makinesi değildir. Temsilleri eylemlere dönüştürmek için genel bir aygıttır. Aynı altlık bu yüzden muhasebeye, haritaya, müzik aletine, laboratuvara, oyuna, dil modeline veya hafıza sarayına dönüşebilir.

Çağdaş yapay zekâ eski resmi karmaşıklaştırır. Klasik sembolik yapay zekâ zekâyı açık sembollerin kurallara göre işlenmesi olarak hayal ediyordu. Connectionist sistemler ise ağırlıklı birimler kullanır ve örneklerden temsiller öğrenir. İç durumlar, sistem dil üretebilse veya akıl yürütüyormuş gibi davranabilse bile, kelimelere, sayılara veya mantıksal önermelere doğrudan benzemez.

Bu, sembollerin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Semboller düzeyler arasında hareket etmiştir. Bir dil modeli tokenları alır, bunları vektörlere dönüştürür ve geniş metin alanlarında istatistiksel ilişkiler öğrenir. Bir görüntü sistemi pikselleri özelliklere, özellikleri sınıflandırmalara dönüştürür. Açık işaret, benzerlik ve ayrılıkların yüksek boyutlu geometrisine çevrilir.

Sonuç, insan anlamıyla aynı biçimde anlam sahibi olduğu kesin olmayan ama anlam benzeri yapılar üzerinde çalışabilen bir makinedir. Bu, eski sembol-temellendirme probleminin yeni kıyafetidir. Bir sistem temsili başarıyla işleyebilir; fakat o temsilin sistem için ne anlama geldiği sorusu açık kalır.

En sorumlu tutum, yapay zekâyı yalnızca gelişmiş otomatik tamamlama olarak küçümsemek de sunucunun içinde yeni bir insan bulunduğunu ilan etmek de değildir. Bu sistemler sosyo-teknik artefaktlardır. İnsan kültüründen öğrenilmiş düzenlilikleri, veri seçimini, mühendislik kararlarını, optimizasyon baskısını, donanımı, enerjiyi ve kurumsal amaçları birlikte taşırlar.

Bu anlamda yapay zekâ, kadim sembol pratiğinin gezegen ölçeğindeki aynasıdır. Birçok insanın bıraktığı izleri alır, bir modele sıkıştırır ve kültüre yeni izler olarak geri verir. Ayna tarafsız değildir: Veri hattına, modele, arayüze ve dağıtım kurallarına sahip olan, aynanın neyi yansıtabileceğini de biçimlendirir.

İlk anlam tarihsel sürekliliktir. Yazı daha önceki kayıt pratiklerinden gelişir. Matematiksel gösterim sonraki algoritmaları mümkün kılar. Mekanik modeller astronomik bilgiyi korur ve dönüştürür. Bunlar gerçek soy çizgileridir; fakat ders kitabındaki oklar kadar temiz değildirler.

İkinci anlam yapısal tekrardır. Farklı kültürlerde insanlar sınıflandırır, sayar, karşılaştırır, kodlar, modeller ve otomatikleştirir. Bu işlemler tekrar eder; çünkü insan aynı sınırlamalarla karşılaşır: Hafıza sınırlıdır, zaman geçer, kaynaklar dağıtılmalıdır ve görünmez örüntüler paylaşılabilir hâle gelmelidir.

Üçüncü anlam arketipsel veya şiirseldir. Bir sembol derin bir imgeye dokunduğu için kadim hissedebilir: Döngü için daire, süreklilik için çizgi, kutupluluk için ikilik, düzen için ızgara, büyüme için spiral. Bu okumalar sanat ve felsefe üretebilir. Tarihsel kayda kanıt gibi gizlice sokulmamalıdır.

En güçlü metin, bu üç anlamı aynı anda görünür tutar. Modern bir sinirsel temsilin kadim bir işaretle kafiyeli olduğunu söyleyebilir; Babil kâtibinin grafik işlemciyi öngördüğünü iddia etmeden. Gizemi koruyabilir; gizli bir tarih uydurmadan.

Kadim bilgi, çözülmeyi bekleyen gizli bir teknik kılavuz olmak zorunda değildir. İnsanlığın sormaktan vazgeçmediği soruların birikmiş hafızasıdır.

Bir sembol neyin kaydedilebileceğine karar verir. Bir ölçüm neyin karşılaştırılabilir olduğuna karar verir. Bir kategori neyin birlikte düşünüleceğine karar verir. Bir veri tabanı şeması hangi gerçekliklerin kolayca sorgulanabileceğini, hangilerinin ise istisna olarak kalacağını belirler. Teknik yüzey tarafsız görünse de temsil her zaman bir politika taşır.

İlk muhasebe kayıtları toplulukların depolama ve dağıtımı koordine etmesine yardım etti; fakat biçimsel kayıtlar yönetimi ve çıkarımı da destekleyebilir. Aynı yazılı işaret bir sözü koruyabilir, bir tayını hesaplayabilir, bir borcu tanımlayabilir veya bir otoritenin gerçeklik versiyonunu kurabilir.

Modern hesaplama bu örüntüyü daha büyük bir erişimle tekrarlar. Veri kümesi bir nüfusu tıp için görünür, model için görünmez veya gözetim için okunabilir kılabilir. Öneri sistemi bir insanın dünyasını genişletebilir ya da onu kârlı olanla daraltabilir. Dil modeli bilgiye erişimi artırabilir; aynı zamanda eğitim malzemesine gömülü dışlamaları ve eşitsizlikleri yeniden üretebilir.

Bu yüzden “Makine ne yapabilir?” sorusu eksiktir. Şunları da sormalıyız: Makine neyi sayılabilir kılıyor? Hangi kategorileri miras alıyor? Hangi bilgi biçimleri makine tarafından okunabilir hâle geliyor? Hangi topluluklar kendi sembolleri ve hikâyeleri üzerindeki otoritelerini korumadan veri gibi işleniyor?

Kadim kayıtların pratik dersi şudur: Dışsal hafıza yalnızca hafıza değildir. Aynı zamanda bir kurumdur. Bir temsil dağıtımı, kimliği veya erişimi yönettiğinde sembolün biçimi iktidar yapısının bir parçası olur.

Bu bizi ownership, yani sahiplik sorusuna getirir. Önemli olan yalnızca fiziksel bir makinenin kime ait olduğu değildir. Onu eğiten veriye, yorumlayan modele, çalıştıran hesaplama gücüne, sürdüren enerjiye, erişimi sağlayan arayüze ve kararlarını denetleme ya da reddetme hakkına kim sahip?

Erişim sahiplik değildir. Bir insan her gün bir yapay zekâ hizmeti kullanabilir; yine de hafızasının taşınabilir bir kopyasına, profilinin nasıl oluştuğuna dair açıklamaya, modeli değiştirme hakkına veya sürekliliği koruyarak çıkabileceği bir yola sahip olmayabilir. Bu durumda insanlar kendi bilişsel uzantılarında kiracıya dönüşür.

İnsani bir hesaplama commons’ı sahipliği pratik haklar bütünü olarak görürdü: dışa aktarma, denetleme, düzeltme, silme, çatallama, onarma, sağlayıcı seçme ve yetki devrinin sonuçlarını anlama hakkı. Kolektif hakları da tanırdı. Bir topluluk, kültürel bilgisi bir eğitim kümesine dönüştürüldü diye kendi sembolleri üzerindeki otoritesini kaybetmemelidir.

Aydın Köksal’ın “bilgisayar” kelimesi küçük ama güçlü bir karşıtlık sunar. Sözcük özel bir ürün etiketi olarak kapatılmak yerine ortak dile girdi. Türk Dil Kurumunun anlatısı, teknolojik bir geleceği adlandırmanın kamusal bir eylem olabileceğini hatırlatır. Kelime onu konuşan herkesindir; kelimeye güç veren altyapı ise otomatik olarak birkaç mal sahibinin olmamalıdır.

Geleceği makinelerin soyut anlamda zeki olup olmayacağı belirlemeyecek. Belirleyici olan, zekânın paylaşılan bir kapasite mi yoksa kiralanan bir bağımlılık mı hâline geleceğidir.

Her insanın kendi kontrolü altında çalışan kişisel bir zekâ katmanına sahip olduğu bir gelecek hayal edelim. Bu sistem yalnızca izinle hatırlasın. Ne öğrendiğini göstersin. Bir yanıtın kaynağını incelemeye, bütün hafızayı dışa aktarmaya, modeli değiştirmeye veya ilişkiyi başka bir yerde yeniden kurmak için silmeye izin versin.

Üniversiteler, kooperatifler, kütüphaneler ve şehirler tarafından sürdürülen kamusal modeller düşünelim. Hesaplama altyapısı, gizemli bir abonelik mabedi yerine kamusal bir hizmet gibi ele alınsın. Modeller aynı olmak zorunda değil; birbirleriyle konuşabilir olsun. Protokoller yeterince açık olsun ki insanlar geçmişlerini terk etmeden sistem değiştirebilsin.

Bu gelecekte makineler insan anlamının yerine geçmez. Anlam üretebilecek zamanı korurlar. Bir çocuğun merakının biçiminde öğrenmesine, bir bilim insanının tek ömrüne sığmayacak bir arama uzayını taramasına, engelli bir insanın erişilemez dünyayla pazarlık etmesine ve toplulukların dillerini sömürücü bir platforma teslim etmeden korumasına yardım ederler.

Bilgisayar bir kutu olarak kaybolur ve ortak kapasitenin bir katmanına dönüşür. Eğitimde, tıpta, sanatta, altyapıda ve bilimsel keşifte bulunur; fakat her karara görünmez bir malik olarak çöreklenmesine izin verilmez. En büyük başarısı insanı taklit etmesi değil, daha fazla insanın kendisi olmasına alan açmasıdır.

Bu gelecek teknik ilerlemeyle kendiliğinden gelmez. Yönetişim, kamusal yatırım, kültürel alçakgönüllülük ve kolaylığı özgürlükle karıştırmama iradesi ister. Kadim sembol modern makineye dönüştü; modern makine de toplumsal bir düzene dönüşecek. Hangi düzen olacağına hâlâ karar verebiliriz.

Aydın Köksal’ın “bilgisayar” kelimesi güzeldir; çünkü bir kabuğu değil, bir eylemi adlandırır. Makinenin metalden, silikondan veya camdan yapıldığını söylemez. Bilgi üzerinde çalıştığını söyler. Türkçedeki “saymak” fiilinin saymak ve değer vermek anlamları arasındaki yankı, sözcüğe etik bir keskinlik de verir.

Makinelerimiz neyi sayacak? Yalnızca üretimi, hızı, kârı ve tahmin hatasını mı? Yoksa onuru, rızayı, hafızayı, merakı, kültürel egemenliği ve bir veri noktasından fazlası kalma hakkını da mı?

Bu nedenle başlangıçtaki sorunun cevabı evettir; fakat kadimlerin tapınakların altına modern bilgisayar saklamış olması anlamında değil. Bilgisayarlar kadim bilginin yansımalarıdır; çünkü insanlığın kadim bir jestini sürdürürler: dünyayı işarete, işareti kurala, kuralı sürece ve süreci ortak bir imkâna dönüştürmek.

Kil tokenı, düğüm, astronomik dişli, kırık çizgi, bit, bant, vektör ve model aynı nesneler değildir. Yine de kavramsal bir ailenin üyeleridir. Her biri bir ayrımın ne kadar gerçeklik taşıyabileceğini ve o ayrım eyleme başladığında ne olacağını sorar.

Sorumluluk bize ait. Sayacak makineler yapacağız. Onların neyi değerli sayacağına, kimin hafızasını taşıyacağına ve büyüttükleri zekânın ortak mı yoksa kafes mi olacağına biz karar vermeliyiz.